Nhiều cặp vợ chồng mang gen bệnh di truyền luôn canh cánh nỗi lo truyền bệnh sang thế hệ sau khi có kế hoạch sinh con. Việc tìm hiểu PGT-M là gì? Sàng lọc di truyền phôi trước chuyển phôi được thực hiện như thế nào giúp gia đình chuẩn bị tâm lý và kiến thức trước khi bước vào quy trình hỗ trợ sinh sản. Bài viết giải thích cơ chế sinh học phân tử của xét nghiệm này, làm rõ sự khác nhau giữa các dạng sàng lọc phôi và gợi ý những điều bạn cần chuẩn bị khi gặp bác sĩ di truyền.
Khái niệm PGT-M trong hỗ trợ sinh sản
Thuật ngữ PGT-M là viết tắt của xét nghiệm di truyền tiền làm tổ đối với các bệnh lý đơn gen (Preimplantation Genetic Testing for Monogenic defects). Đây là kỹ thuật chuyên sâu được thực hiện trong quá trình thụ tinh trong ống nghiệm (IVF), nhằm kiểm tra vật chất di truyền của phôi trước khi đưa vào buồng tử cung của người mẹ.

Khác với các xét nghiệm sàng lọc dị tật khi đã mang thai, PGT-M can thiệp ở giai đoạn phôi nang, giúp phát hiện nguy cơ bệnh lý từ rất sớm. Nếu người bố hoặc người mẹ mang đột biến gen gây bệnh đã biết trước, kỹ thuật này hỗ trợ nhận diện những phôi không mang đột biến gây bệnh hoặc phôi chỉ mang gen lặn không biểu hiện bệnh.
Xét nghiệm này không áp dụng đại trà cho mọi trường hợp làm thụ tinh trong ống nghiệm. Bác sĩ thường chỉ định khi cặp đôi có tiền sử gia đình mắc bệnh di truyền rõ ràng, từng sinh con mắc bệnh đơn gen, hoặc cả hai vợ chồng cùng mang gen đột biến lặn được phát hiện qua các xét nghiệm sàng lọc tiền hôn nhân.
Cơ chế nhận diện alen mang bệnh từ tế bào phôi
Để thực hiện PGT-M, phôi cần được nuôi cấy trong phòng lab đến ngày thứ năm hoặc ngày thứ sáu để phát triển thành phôi nang. Ở giai đoạn này, phôi phân chia thành hai phần riêng biệt gồm khối tế bào bên trong (sẽ phát triển thành thai nhi) và lớp tế bào lá nuôi bên ngoài (sẽ phát triển thành bánh nhau).

Chuyên viên phôi học thực hiện sinh thiết bằng cách lấy từ 4 đến 8 tế bào từ lớp tế bào lá nuôi ngoài cùng. Thao tác này hạn chế tối đa tác động đến khối tế bào bên trong của thai nhi. Sau khi lấy mẫu, phôi được trữ đông an toàn trong khi mẫu tế bào được chuyển đến phòng xét nghiệm di truyền.
Vì lượng tế bào thu được rất nhỏ, các nhà di truyền học phải tiến hành khuếch đại toàn bộ hệ gen (WGA) để tạo ra đủ lượng DNA phục vụ phân tích. Cơ chế nhận diện đột biến dựa trên hai bước kỹ thuật song hành:
- Phân tích đột biến trực tiếp: Kỹ thuật giải trình tự gen hoặc phản ứng chuỗi polymerase (PCR) đặc hiệu được dùng để đọc chính xác đoạn mã di truyền nghi ngờ, xác định xem alen đột biến từ cha hoặc mẹ có hiện diện trong mẫu phôi hay không.
- Phân tích liên kết gen: Để phòng ngừa rủi ro sai sót do hiện tượng khuếch đại không đồng đều (alen dropout), các chuyên gia sử dụng thêm các chỉ thị di truyền đa hình ngắn (STR hoặc SNP) nằm liền kề gen đích. Việc lập bản đồ chỉ thị này từ mẫu máu của cha mẹ, phôi và người thân có liên quan giúp xác nhận chắc chắn nguồn gốc alen di truyền vào phôi.
Nhờ sự kết hợp này, phòng xét nghiệm có thể đưa ra kết luận về tình trạng alen của từng phôi, giúp bác sĩ lâm sàng có cơ sở lựa chọn phôi phù hợp để chuyển.
Phân biệt PGT-M với PGT-A và PGT-SR
Khi tìm hiểu về xét nghiệm di truyền phôi, nhiều người dễ nhầm lẫn giữa ba ký hiệu PGT-M, PGT-A và PGT-SR. Dù cùng lấy mẫu từ tế bào lá nuôi của phôi nang, mục tiêu phân tích sinh học của ba kỹ thuật này hoàn toàn khác nhau.

Kỹ thuật PGT-A (Aneuploidy) tập trung khảo sát số lượng của toàn bộ 23 cặp nhiễm sắc thể. Mục đích chính là tìm kiếm hiện tượng thừa hoặc thiếu nhiễm sắc thể (lệch bội), chẳng hạn như hội chứng Down (thừa nhiễm sắc thể 21), hội chứng Edwards hay hội chứng Turner. PGT-A thường được cân nhắc cho phụ nữ lớn tuổi, người sảy thai liên tiếp hoặc thất bại làm tổ nhiều lần.
Kỹ thuật PGT-SR (Structural Rearrangements) được thiết kế riêng cho các trường hợp cha hoặc mẹ có bất thường cấu trúc nhiễm sắc thể, ví dụ như chuyển đoạn tương hỗ, chuyển đoạn Robertsonian hoặc đảo đoạn. Xét nghiệm này kiểm tra xem phôi có bị mất đoạn hay lặp đoạn vật chất di truyền do sự phân ly bất thường của các nhiễm sắc thể tái sắp xếp hay không.
Kỹ thuật PGT-M không kiểm tra toàn bộ nhiễm sắc thể mà đi sâu vào một hoặc một vài gen cụ thể. Nếu xem hệ gen như một thư viện lớn, PGT-A giúp đếm số lượng các quyển sách, PGT-SR kiểm tra xem sách có bị rách hay xáo trộn thứ tự trang lớn không, còn PGT-M dùng kính lúp soi vào từng câu từ trên một trang sách cụ thể để tìm lỗi chính tả.
Do mục tiêu riêng biệt, một phôi có kết quả PGT-M bình thường vẫn có thể mang bất thường số lượng nhiễm sắc thể nếu không thực hiện kèm PGT-A, và ngược lại.
Các bệnh lý đơn gen thường được chỉ định phân tích
Bệnh đơn gen xuất hiện khi có đột biến xảy ra ở một gen duy nhất trên phân tử DNA. Có hàng nghìn bệnh lý đơn gen khác nhau, tuân theo các quy luật di truyền trội trên nhiễm sắc thể thường, lặn trên nhiễm sắc thể thường, hoặc di truyền liên kết với nhiễm sắc thể giới tính X.

Tại Việt Nam, nhóm bệnh phổ biến nhất được chỉ định PGT-M là bệnh tan máu bẩm sinh (Thalassemia). Khi cả hai vợ chồng đều mang gen Thalassemia thể ẩn, họ hoàn toàn khỏe mạnh bình thường nhưng con sinh ra có 25% nguy cơ mắc thể nặng, phải truyền máu và thải sắt suốt đời. PGT-M hỗ trợ lựa chọn những phôi không mắc bệnh thể nặng để chuyển vào tử cung.
Bên cạnh Thalassemia, một số bệnh lý đơn gen khác cũng thường được can thiệp gồm:
- Bệnh teo cơ tủy (SMA): Bệnh lý thần kinh cơ di truyền lặn gây thoái hóa tế bào thần kinh vận động.
- Loạn dưỡng cơ Duchenne (DMD): Bệnh thoái hóa cơ tiến triển liên kết nhiễm sắc thể giới tính X, thường biểu hiện nặng ở bé trai.
- Bệnh máu khó đông (Hemophilia A và B): Bệnh rối loạn đông máu di truyền liên kết giới tính.
- Xơ nang, tăng sản thượng thận bẩm sinh, hội chứng thận hư bẩm sinh và một số hội chứng ung thư di truyền có tính chất gia đình.
Mỗi bệnh lý đòi hỏi phòng xét nghiệm phải thiết kế một quy trình nhận diện gen riêng biệt (thường gọi là setup hệ thống mẫu thử), phù hợp với đột biến cụ thể của từng gia đình trước khi bắt đầu chu kỳ điều trị.
Những điều cần chuẩn bị khi trao đổi với bác sĩ
Quy trình PGT-M đòi hỏi thời gian chuẩn bị lâu hơn so với chu kỳ thụ tinh trong ống nghiệm thông thường do bước thiết lập hệ thống thử nghiệm di truyền. Để buổi tư vấn cùng bác sĩ chuyên khoa đạt hiệu quả, các cặp đôi nên chuẩn bị kỹ một số tài liệu.
Gia đình cần thu thập đầy đủ hồ sơ bệnh án, bao gồm kết quả giải trình tự gen của hai vợ chồng, giấy ra viện hoặc xét nghiệm của con đầu (nếu có con từng mắc bệnh), và phả hệ ba đời nếu có người thân cùng huyết thống mắc bệnh tương tự. Trong nhiều trường hợp, phòng xét nghiệm di truyền sẽ cần lấy mẫu máu của cả bố mẹ, người con mắc bệnh hoặc ông bà hai bên để phân tích liên kết gen.
Bạn cũng cần trao đổi kỹ với bác sĩ về số lượng phôi có thể thu được. Không phải tất cả phôi sau khi thụ tinh đều nuôi được đến giai đoạn phôi nang, và không phải phôi nào sinh thiết cũng cho kết quả không mang bệnh. Bác sĩ chuyên khoa hỗ trợ sinh sản và chuyên gia di truyền sẽ cùng bạn cân nhắc giữa nguy cơ di truyền, chất lượng phôi và kế hoạch chuyển phôi cụ thể cho từng chu kỳ.
Việc thăm khám trực tiếp tại các trung tâm hỗ trợ sinh sản uy tín là bước đi quan trọng giúp các cặp đôi hiểu đúng tình trạng của mình và nhận được phác đồ tư vấn phù hợp với hoàn cảnh gia đình.
