Thuốc lá không chỉ gây hại cho phổi, tim mạch và làm tăng nguy cơ ung thư mà còn có thể tác động đến não bộ đang phát triển của trẻ em và thanh thiếu niên. Đáng lưu ý, trẻ không trực tiếp hút thuốc vẫn có thể bị phơi nhiễm nicotine và nhiều chất độc hại khi sống trong môi trường có khói thuốc.
1. Khói thuốc chứa nhiều chất độc hại, nicotine gây nghiện mạnh
Khói thuốc lá là hỗn hợp chứa hơn 7.000 hóa chất, trong đó có khoảng 70 chất được xác định có khả năng gây ung thư cùng nhiều chất độc hại khác. WHO cũng khẳng định mọi hình thức sử dụng thuốc lá đều gây hại và không có mức phơi nhiễm khói thuốc nào được xem là an toàn.
Trong số các thành phần của thuốc lá, nicotine đặc biệt đáng quan tâm ở trẻ em và thanh thiếu niên. Ở giai đoạn này, não vẫn đang hoàn thiện các chức năng liên quan đến nhận thức, khả năng học tập, kiểm soát hành vi và ra quyết định.
Khi nicotine đi vào cơ thể, chất này có thể tạo ra sự lệ thuộc và khiến người sử dụng tiếp tục tìm đến thuốc lá. Đối với trẻ và thanh thiếu niên, việc bắt đầu sử dụng thuốc lá hoặc thuốc lá điện tử từ sớm có thể tạo điều kiện hình thành thói quen sử dụng nicotine trong tương lai.
Vì vậy, quan niệm cho rằng “chỉ thử một lần” hoặc “thuốc lá điện tử ít nguy hiểm hơn” có thể khiến trẻ đánh giá thấp nguy cơ thực sự của nicotine.
2. Sử dụng thuốc lá từ sớm có thể ảnh hưởng đến trí nhớ và khả năng học tập
Não bộ là một trong những cơ quan chịu ảnh hưởng đáng lưu ý khi trẻ tiếp xúc với nicotine và các sản phẩm thuốc lá.
HCDC dẫn một nghiên cứu theo dõi 11.729 trẻ em tại Mỹ trong độ tuổi 9 – 10 từ năm 2016 đến 2021. Kết quả cho thấy những trẻ từng sử dụng các sản phẩm thuốc lá, bao gồm thuốc lá điếu và thuốc lá điện tử, có điểm số thấp hơn ở một số bài kiểm tra liên quan đến trí nhớ, ngôn ngữ và khả năng đọc hiểu.
Nghiên cứu cũng ghi nhận mối liên quan giữa việc bắt đầu sử dụng thuốc lá sớm với sự khác biệt về diện tích và thể tích vỏ não tại một số vùng thuộc thùy trán, thái dương và đỉnh. Đây là những khu vực tham gia vào nhiều chức năng nhận thức và ngôn ngữ.
Những phát hiện này là lời cảnh báo về việc trẻ tiếp xúc với các sản phẩm chứa nicotine khi não bộ chưa phát triển hoàn thiện. Tuy nhiên, các kết quả nghiên cứu cần được hiểu trong bối cảnh khoa học cụ thể và không nên diễn giải thành khẳng định rằng mọi trẻ sử dụng thuốc lá đều chắc chắn gặp suy giảm nhận thức.
Điều quan trọng là không nên để trẻ bắt đầu sử dụng nicotine, bởi nicotine có khả năng gây nghiện và có thể ảnh hưởng đến quá trình phát triển của não bộ. WHO cũng nhấn mạnh nicotine đặc biệt có hại đối với trẻ em, thanh thiếu niên và người trẻ tuổi do não vẫn đang phát triển.
3. Trẻ không hút thuốc vẫn có thể bị ảnh hưởng bởi khói thuốc
Một trong những vấn đề thường bị bỏ qua là trẻ có thể phơi nhiễm khói thuốc dù bản thân không hút thuốc.
Khi người lớn hút thuốc trong nhà, ô tô hoặc những không gian kín khác, trẻ có thể hít phải khói thuốc thụ động. Trong những môi trường này, trẻ có thể tiếp xúc với các chất độc hại trong khói thuốc trong thời gian tương đối ngắn nhưng ở mức độ đáng kể.
Theo HCDC, phơi nhiễm khói thuốc thụ động ở trẻ có thể làm tăng nguy cơ mắc một số bệnh như viêm phổi, hen suyễn và viêm tai giữa. Về lâu dài, việc tiếp xúc này cũng được quan tâm về những ảnh hưởng đối với chức năng não bộ, bao gồm trí nhớ, phát triển ngôn ngữ và hành vi.
Đáng chú ý, HCDC dẫn một nghiên cứu trên 6.790 trẻ từ 4 – 15 tuổi tại Mỹ cho thấy trẻ phơi nhiễm khói thuốc thụ động trong gia đình có tỷ lệ mắc rối loạn tăng động giảm chú ý (ADHD) cao hơn so với nhóm không phơi nhiễm. Đây là mối liên quan được ghi nhận trong nghiên cứu, không đồng nghĩa khói thuốc là nguyên nhân duy nhất gây ADHD. Do đó, việc bảo vệ trẻ khỏi khói thuốc cần bắt đầu ngay từ môi trường sinh hoạt hằng ngày.
4. Khói thuốc lá tồn dư có thể lưu lại trên nhiều bề mặt
Không chỉ khói thuốc đang bay trong không khí, các chất từ thuốc lá còn có thể lưu lại trong môi trường sau khi người hút đã dừng hút.
Khi hút thuốc trong không gian kín, nhiều hóa chất có thể bám vào quần áo, tường, bàn ghế, sofa, thảm và những bề mặt thường xuyên tiếp xúc. Lớp hóa chất tồn lưu này thường được gọi là khói thuốc tồn dư.
Trẻ nhỏ có nguy cơ tiếp xúc với các chất này do thường xuyên bò, chơi trên sàn, chạm vào đồ vật rồi đưa tay lên miệng. Vì vậy, việc chỉ mở cửa sổ hoặc hút thuốc ở một góc riêng trong nhà không thể loại bỏ hoàn toàn nguy cơ phơi nhiễm cho trẻ.
Đặc biệt, hút thuốc trong ô tô là hành vi cần tránh bởi đây là không gian kín, diện tích nhỏ và trẻ có thể nhanh chóng tiếp xúc với các chất ô nhiễm từ khói thuốc.
5. Làm gì để bảo vệ trẻ khỏi tác hại của thuốc lá?
Để giảm nguy cơ phơi nhiễm thuốc lá cho trẻ em và thanh thiếu niên, gia đình có thể thực hiện một số biện pháp thiết thực.
Không hút thuốc trong nhà và ô tô: Đây là nguyên tắc quan trọng nhất để hạn chế khói thuốc thụ động và khói thuốc tồn dư trong không gian sinh hoạt của trẻ.
Không hút thuốc gần trẻ: Dù ở ngoài trời hay tại những khu vực thông thoáng, việc giữ khoảng cách với trẻ vẫn rất cần thiết để hạn chế trẻ tiếp xúc với khói thuốc.
Không xem thuốc lá điện tử là lựa chọn an toàn cho trẻ: WHO cho biết khí dung từ thuốc lá điện tử có thể chứa nicotine và các chất độc hại; nicotine có thể ảnh hưởng bất lợi đến sự phát triển não bộ ở trẻ em và thanh thiếu niên.
Trao đổi với trẻ về tác hại của nicotine: Cha mẹ và nhà trường nên cung cấp thông tin phù hợp với độ tuổi, giúp trẻ hiểu rằng thuốc lá điện tử, thuốc lá điếu và các sản phẩm chứa nicotine đều có những nguy cơ đối với sức khỏe.
Khuyến khích môi trường sống không khói thuốc: Không chỉ gia đình mà trường học, nơi vui chơi và cộng đồng cũng cần cùng xây dựng không gian an toàn, hạn chế tối đa việc trẻ tiếp xúc với khói thuốc.
6. Bảo vệ não bộ trẻ em bắt đầu từ môi trường không khói thuốc
Não bộ của trẻ em và thanh thiếu niên vẫn đang phát triển, vì vậy việc hạn chế những yếu tố có thể gây ảnh hưởng đến quá trình này là một phần quan trọng trong chăm sóc sức khỏe lâu dài.
Thuốc lá không chỉ liên quan đến các bệnh lý tim mạch, hô hấp và ung thư mà còn đặt ra những nguy cơ đối với trẻ thông qua nicotine, khói thuốc thụ động và các chất độc tồn dư trong môi trường.
Mỗi gia đình có thể bắt đầu từ những việc đơn giản: không hút thuốc trong nhà, không hút thuốc trong ô tô, không hút thuốc gần trẻ và chủ động giáo dục trẻ nói không với thuốc lá, thuốc lá điện tử.
Một môi trường sống không khói thuốc hôm nay không chỉ giúp bảo vệ sức khỏe hiện tại mà còn góp phần tạo điều kiện để trẻ phát triển toàn diện, duy trì khả năng học tập và xây dựng tương lai khỏe mạnh hơn.
Cập nhật thêm thông tin tại: Thuốc lá – Kẻ đánh cắp trí tuệ và tương lai
