Xoắn buồng trứng (ovarian torsion) là tình trạng buồng trứng đôi khi kèm ống dẫn trứng bị xoay quanh cuống mạch, làm giảm hoặc ngưng dòng máu nuôi dưỡng. Đây là một cấp cứu sản-phụ khoa: nếu chẩn đoán và can thiệp trễ, mô buồng trứng có thể hoại tử, ảnh hưởng đến khả năng sinh sản. Bài viết này trình bày căn bản y khoa, dấu hiệu cảnh báo, cách chẩn đoán, lựa chọn điều trị và những điểm cần lưu ý khi theo dõi sau mổ, nhằm cung cấp thông tin tin cậy cho người bệnh và người chăm sóc.
1. Xoắn buồng trứng là gì và vì sao nó nguy hiểm?
Xoắn buồng trứng xảy ra khi buồng trứng (có thể cùng ống dẫn trứng — gọi chung là phần phụ) xoay quanh cuống mạch nuôi, gây tắc nghẽn tĩnh mạch và sau đó có thể làm giảm tưới máu động mạch. Hậu quả là thiếu máu thiếu oxy, phù nề mô và, nếu kéo dài, hoại tử. Vì vậy mục tiêu xử trí là khôi phục tưới máu càng sớm càng tốt để bảo tồn mô buồng trứng và chức năng sinh sản. Theo tài liệu chuyên môn, xoắn buồng trứng là một trong những cấp cứu phụ khoa thường gặp và đòi hỏi chỉ định phẫu thuật ngay khi nghi ngờ.
2. Ai có nguy cơ bị xoắn buồng trứng?
- Buồng trứng có khối: nang buồng trứng lớn (>5 cm), u nang hoàng thể, u nhầy hoặc nang phức tạp.
- Phẫu thuật hoặc can thiệp trước đó: làm thay đổi trọng lượng hay vị trí buồng trứng.
- Phụ nữ đang điều trị hỗ trợ sinh sản: kích thích buồng trứng dẫn tới tăng kích thước và nguy cơ xoắn.
- Tuổi: có thể xảy ra ở mọi lứa tuổi từ trẻ em đến phụ nữ độ tuổi sinh sản nhưng thường gặp ở phụ nữ trẻ có nang.
- Thai nghén: tử cung to dần có thể làm thay đổi vị trí buồng trứng, đôi khi gia tăng nguy cơ.
3. Triệu chứng lâm sàng, khi nào phải nghi ngờ?
- Đau bụng vùng chậu khởi phát đột ngột, thường là một bên, mức độ từ vừa tới rất nặng.
- Buồn nôn, nôn, đôi khi sốt nhẹ.
- Đau có thể kèm theo các cơn đau quặn từng đợt (intermittent) nếu xoắn không hoàn toàn rồi tự tháo.
- Khám bụng: ấn đau vùng tiểu khung một bên, có thể có phản ứng thành bụng nếu viêm.
Những triệu chứng này không đặc hiệu, dễ nhầm với ruột thừa, thai ngoài tử cung, viêm phần phụ, sỏi thận hoặc xoắn nang buồng trứng khác. Vì vậy chẩn đoán sớm dựa vào lâm sàng kết hợp siêu âm là rất quan trọng.
4. Chẩn đoán xoắn buồng trứng bước nào cần làm ngay?
4.1 Siêu âm Doppler là công cụ quan trọng
Siêu âm ổ bụng/siêu âm đầu dò âm đạo kết hợp Doppler màu để đánh giá tưới máu phần phụ là phương tiện hình ảnh ban đầu được lựa chọn. Các dấu hiệu gợi ý bao gồm: buồng trứng to, cấu trúc nang, mô buồng trứng có nang hoại tử, và giảm hoặc mất dòng chảy mạch máu bên trong trên Doppler. Tuy nhiên, lưu ý dòng chảy động mạch có thể vẫn tồn tại ở giai đoạn sớm, nên Doppler âm tính không loại trừ xoắn nếu lâm sàng nghi ngờ.
4.2 Các xét nghiệm cận lâm sàng hỗ trợ
Công thức máu, CRP có thể tăng không đặc hiệu.
Thai test (nếu người bệnh trong độ tuổi sinh sản) để loại trừ thai ngoài tử cung.
Trong một số trường hợp nghi ngờ nhưng hình ảnh không rõ, CT hoặc MRI bụng-chậu có thể giúp, đặc biệt ở người thừa cân hoặc khi siêu âm khó thực hiện.
WISDOM
5. Nguyên tắc xử trí xoắn buồng trứng
5.1 Mục tiêu điều trị
Xác định chẩn đoán (thường bằng nội soi) và xử lý ngay.
- Khử xoắn (detorsion) để khôi phục tưới máu nếu mô còn khả năng cứu vãn.
- Bảo tồn mô: cố gắng giữ lại buồng trứng và ống dẫn trứng nếu có thể, nhất là phụ nữ còn nhu cầu sinh con.
- Cắt bỏ (oophorectomy hoặc salpingo-oophorectomy) chỉ khi mô đã hoại tử nặng, không thể bảo tồn hoặc có nguyên nhân ác tính rõ ràng.
5.2 Nội soi (laparoscopy) tiêu chuẩn vàng
Laparoscopy là phương pháp chuẩn để chẩn đoán và xử trí cho phép quan sát trực tiếp, khử xoắn, loại trừ nguyên nhân khác và, nếu cần, thực hiện cắt bỏ hoặc sửa chữa. So với mở bụng, nội soi thường ít xâm lấn hơn, phục hồi nhanh, tổn thương mô ít hơn. Hướng dẫn lâm sàng khuyến cáo phẫu thuật cấp cứu khi nghi ngờ xoắn buồng trứng ở phụ nữ độ tuổi sinh sản.
6. Khi nào cần cắt bỏ buồng trứng khi nữ giới bị xoắn buồng trứng?
Nếu sau khử xoắn mà buồng trứng vẫn tím đen, mất hoàn toàn tính đàn hồi, không có dấu hiệu tái tưới máu, hoặc nếu có nguy cơ ác tính, bác sĩ sẽ cân nhắc cắt bỏ phần phụ tương ứng. Tuy nhiên, nhiều nghiên cứu và hướng dẫn hiện nay khuyến nghị ưu tiên bảo tồn khi có thể ngay cả buồng trứng trông tím đen vì mô có thể phục hồi sau khi lưu thông máu được thiết lập lại. Quyết định cuối cùng dựa trên tình trạng thực thể trong mổ và tuổi/ưu tiên sinh sản của người bệnh.
7. Theo dõi sau mổ xoắn buồng trứng và phục hồi chức năng sinh sản
7.1 Hậu phẫu
- Theo dõi đau, dấu hiệu nhiễm trùng, lượng máu mất.
- Hướng dẫn vận động nhẹ, tránh nâng vật nặng trong vài tuần.
- Nếu buồng trứng được bảo tồn, siêu âm theo dõi kích thước và tưới máu sau mổ.
7.2 Khả năng sinh sản sau xoắn
Khả năng bảo tồn buồng trứng và chức năng sinh sản cao hơn nếu can thiệp sớm; ngược lại, xử trí trễ có thể giảm dự trữ buồng trứng hoặc gây dính. Việc đánh giá dự trữ buồng trứng (AMH, siêu âm đếm nang) và tư vấn hiếm muộn có thể cần thiết nếu một bên buồng trứng bị cắt bỏ hoặc tổn thương nặng.
8. Những nhầm lẫn hay gặp khi bị xoắn buồng trứng
- Đừng bỏ qua đau buồng trứng bên trong: đau đột ngột ở phụ nữ có nang buồng trứng cần nghĩ đến xoắn.
- Doppler âm tính không loại trừ bệnh: nếu lâm sàng nghi ngờ, cần hội chẩn và cân nhắc nội soi ngay.
- Phụ nữ đang kích thích buồng trứng (ART): tăng đề kháng và kích thước nang, cần tư vấn sớm nếu có đau vùng chậu.
9. Phòng ngừa và lời khuyên cho người bệnh xoắn buồng trứng
- Với nang buồng trứng lớn (>5 – 6 cm) hoặc nang có triệu chứng, cân nhắc theo dõi sát hoặc can thiệp sớm (nội soi cắt nang) để giảm nguy cơ xoắn.
- Phụ nữ đang theo chu kỳ kích thích buồng trứng cần được theo dõi chặt chẽ, nhất là khi buồng trứng lớn.
- Khi có đau bụng vùng chậu đột ngột, nôn, hoặc đau nặng một bên, cần đến cơ sở y tế cấp cứu ngay thời gian là yếu tố quyết định.
10. Câu hỏi về xoắn buồng trứng thường gặp
1. Xoắn buồng trứng có xảy ra ở trẻ em không?
Có, xoắn buồng trứng có thể xảy ra ở bé gái, thường do nang chức năng hoặc bất thường bẩm sinh; cần đánh giá cấp cứu.
2. Nếu buồng trứng đã bị khử xoắn, liệu nó có hoàn toàn bình thường trở lại?
Nhiều trường hợp mô hồi phục dần và chức năng có thể được duy trì, nhưng cần theo dõi siêu âm và đánh giá dự trữ buồng trứng.
3. Xoắn buồng trứng có tái phát không?
Có thể tái phát, đặc biệt nếu nguyên nhân cơ bản (như nang) vẫn tồn tại. Nhiều bác sĩ khuyến nghị xử lý nguyên nhân cơ bản để giảm nguy cơ tái phát.
4. Phụ nữ mang thai có thể bị xoắn buồng trứng không?
Có thể, đặc biệt trong tam cá nguyệt đầu hoặc khi có nang. Việc can thiệp cần cân nhắc lợi ích/lợi hại cho mẹ và thai phụ.
Xoắn buồng trứng là tình trạng cần quyết định nhanh và kỹ thuật ngoại khoa chính xác. Chọn cơ sở có: đội ngũ sản-phụ khoa kinh nghiệm, khả năng thực hiện nội soi cấp cứu 24/7, siêu âm Doppler có chất lượng, và phối hợp liên chuyên khoa (sản, gây mê, hồi sức) sẽ tối ưu hóa khả năng bảo tồn buồng trứng và kết quả lâu dài cho người bệnh. Các hướng dẫn quốc tế đều nhấn mạnh tầm quan trọng của chẩn đoán sớm và phẫu thuật kịp thời.
Xoắn buồng trứng là cấp cứu sản-phụ khoa đòi hỏi nhận diện nhanh, chẩn đoán lâm sàng kết hợp siêu âm Doppler và can thiệp ngoại khoa sớm (nội soi khử xoắn) nhằm bảo vệ mô và chức năng sinh sản. Người bệnh có triệu chứng đau bụng vùng chậu đột ngột đặc biệt khi có nguy cơ (nang buồng trứng, kích thích buồng trứng) cần đến khám ngay tại cơ sở y tế có chuyên môn.
Bệnh Viện Hỗ Trợ Sinh Sản & Nam Học Sài Gòn là Bệnh Viện chuyên khoa điều trị vô sinh hiếm muộn, sản phụ khoa, nam khoa, quản lý thai kỳ,… Trang bị thiết bị tân tiến, hiện đại giúp các kết quả xét nghiệm trả về nhanh chóng, chính xác. Hơn thế nữa, Bệnh Viện sở hữu đội ngũ bác sĩ chuyên khoa giàu kinh nghiệm, giúp việc chẩn đoán bệnh diễn ra nhanh, đưa ra phác đồ phù hợp cho từng cá nhân, từng bệnh lý.
